Wanneer één van de ouders overlijdt terwijl het kind nog minderjarig is, ontstaan er belangrijke vragen over het ouderlijk gezag, het beheer van het vermogen en de erfenis die voor het kind bestemd is. Kan de ex-partner bijvoorbeeld invloed uitoefenen op een erfenis die eigenlijk voor het kind bedoeld is?
Ouderlijk gezag
Een minderjarig kind is in principe handelingsonbekwaam en staat onder het gezag van zijn ouders. Dit gezag omvat ook de rechten over het vermogen van het kind, die twee belangrijke aspecten omvatten:
- Het ouderlijk vruchtgenot: het recht van de ouders om te genieten van de opbrengsten of vruchten van de goederen van hun minderjarige kinderen;
- Het ouderlijk beheersrecht: het recht van de ouders om de goederen van hun minderjarige kind te beheren.
Zolang beide ouders in leven zijn, oefenen zij dit gezag gezamenlijk uit, ongeacht een eventuele scheiding. Indien één van de ouders overlijdt, komt het volledige ouderlijk gezag toe aan de langstlevende ouder. Dit wil zeggen dat de langstlevende ouder dan alleen het beheer en het genot zal hebben over de goederen van de gemeenschappelijke kinderen. De goederen die aan het kind worden nagelaten vallen ook onder die regel. Dit is in situaties met gescheiden ouders wellicht niet altijd gewenst.
Vruchtgenot
Het ouderlijk vruchtgenot geeft aan de langstlevende ouder het recht om te genieten van de vruchten van de door de minderjarige kinderen geërfde goederen. Eén van de redenen hiervoor is de compensatie voor de plicht die een ouder heeft, namelijk instaan voor het levensonderhoud en de opvoeding van de kinderen. De langstlevende ouder mag bijvoorbeeld in de door het kind geërfde woning verblijven zonder dat hij of zij hiervoor een compensatie verschuldigd is, de huurinkomsten innen of genieten van de uitkeringen van dividenden op de aandelen van het minderjarig kind. Hoewel de erfenis strikt genomen bestemd is voor het minderjarige kind, kan de ex-partner in de praktijk over deze inkomsten beschikken.
In principe kan hiervan niet worden afgeweken. De wetgever heeft in het Burgerlijk Wetboek echter uitdrukkelijk voorzien in enkele uitzonderingen. Eén van deze uitzonderingen voorziet dat het ouderlijk vruchtgenot op de nalatenschapsgoederen die toekomen aan de minderjarige, kan worden uitgesloten in een testament. Men kan in dat geval dus een testament opstellen waarin men het ouderlijk vruchtgenot aan de ex-partner ontneemt. Als gevolg van de ontneming van het vruchtgenot, zullen de vruchten aan het kind zelf toekomen en dus niet meer aan de ex-partner. Het kind zal dan zelf de inkomsten, intresten of dividenden ontvangen van de geërfde goederen. Een schenker kan er ook voor kiezen het wettelijk vruchtgenot te beperken. Zo kan een grootouder bijvoorbeeld (on)roerende goederen aan een kleinkind schenken en daarbij bepalen dat de ouder geen recht heeft op het vruchtgenot met betrekking tot de geschonken goederen.
Beheersrecht
De kwestie wordt complexer wanneer het gaat om het toewijzen van het beheer over de goederen aan een derde. Hoewel het via een testament mogelijk is om het ouderlijk vruchtgenot op de aan een minderjarig kind nagelaten goederen aan de langstlevende ouder of ex-partner te ontnemen, voorziet de wet niet in een vergelijkbare regeling voor het ouderlijk beheersrecht.
Alternatief
Om het ouderlijk beheersrecht te ontnemen van de ex-partner zal men beroep moeten doen op andere opties. Als alternatief kan worden overwogen om in een testament het vruchtgebruik tijdelijk toe te kennen aan iemand anders, bijvoorbeeld totdat het kind 18 jaar is (of langer). Eventueel kan in het testament een last worden opgelegd aan de vruchtgebruiker om de eventuele vruchten bij voorrang te besteden aan de opvoeding van het kind. De ex-partner wordt dan uitgesloten van het genot over de goederen die het kind zal erven en krijgt enkel het beheer over de blote eigendom ervan. Op deze manier kan niets met de goederen worden gedaan zonder instemming van de vruchtgebruiker. Het beheersrecht is aldus niet ontnomen aan de ex-partner, maar hij of zij oefent zijn of haar beheersrecht slechts uit over de blote eigendom. De keerzijde van dit alternatief is dat de vruchtgebruiker erfbelasting zal moeten betalen over de waarde van dat tijdelijk vruchtgebruik.
Een ander alternatief is het oprichten van een maatschap waarbij een vertrouwd persoon als zaakvoerder wordt aangesteld. Deze zaakvoerder beheert het vermogen binnen de maatschap, waardoor het beheer van het vermogen dat werd ingebracht in de maatschap wordt onttrokken aan de langstlevende ouder of ex-partner. De maatschap is een vennootschap zonder rechtspersoonlijkheid, met veel contractuele vrijheid, wat maatwerk mogelijk maakt. Vanwege de administratieve verplichtingen is deze constructie eerder geschikt voor omvangrijke vermogens.
Conclusie
Na het overlijden van één ouder komt het volledige ouderlijk gezag over een minderjarig kind automatisch toe aan de langstlevende ouder, inclusief beheer en genot van geërfde goederen. Hierdoor kan een ex-partner in de praktijk invloed uitoefenen op de erfenis van het kind. Hoewel het uitsluiten van het ouderlijk vruchtgenot via testament mogelijk is, voorziet de wet geen directe regeling om het beheersrecht aan de ex-partner te beperken. Alternatieven zoals het tijdelijk toekennen van vruchtgebruik aan een derde of het onderbrengen van het vermogen in een maatschap bieden mogelijke oplossingen.
Eva Janssens, fiscalist bij Pareto NV
27 maart 2026
